Vũ Đức Trí Thể

Khát vọng - Dấn thân - Thực học - Trách nhiệm - Vì cái chung

“Tài sản người Việt trẻ” (*)

(*) Tên chủ đề của cuộc thi Today’s Voice Contest 2016 do UNESCO-CEP thực hiện.

Hôm nay có dịp trò chuyện thú vị với một nhóm bạn về đề tài “Tài sản người Việt trẻ”. Cuộc trò chuyện xuất phát từ cái duyên khi tôi nhận lời mời đề nghị hỗ trợ các bạn trong một cuộc thi nói trên.

Tôi có nhắc các bạn rằng cuộc thi chỉ là cái cớ để mình có cơ hội học hỏi, chiêm nghiệm sâu về những giá trị mà mình đang ở độ tuổi cần đau đáu, dằn vặt với nó. Thi không phải để đạt giải. Nếu có, giải thưởng chỉ là hệ quả mà thôi.

Quay lại với đề tài “Tài sản của người Việt trẻ”, tôi có chia sẻ với các bạn một vài điểm theo góc nhìn của tôi, giờ ngồi viết lại cũng là cách để nhắc nhớ bản thân, hệ thống hóa lại dòng suy nghĩ rời rạc.

Trước hết là chữ “trẻ”. Dùng thước đo nào để nhận biết một người là trẻ?

Nếu lấy thước đo tuổi tác, thì nhiều khả năng độ tuổi 18 25 là giai đoạn mà có lẽ ai cũng đồng ý là tuổi trẻ. Riêng bản thân tôi thậm chí còn cho rằng đây là độ tuổi đẹp nhất đời người. Nói đến đây chỉ muốn trích dẫn đoạn văn không thể nào hay hơn để diễn tả giai đoạn này, trong tác phẩm Tiếng Người của nhà văn Phan Việt: “Nếu có một thời điểm nào đó trong cuộc sống, mà chúng ta cần phải và nên bị dúi xuống bùn lầy tăm tối, tốt nhất hãy chọn lúc 18 – 25 tuổi, lúc mà bạn có cả sức khỏe lẫn sự dẻo dai, cả hưng phấn lẫn thất vọng, cả niềm tin sắt đá lẫn sự ngoan cố mù quáng, cả sự hiểu biết bằng bản năng và trực giác chưa bị pha tạp lẫn sự tăm tối vì mơ hồ nhận thấy những lực cản của xã hội. Nghĩa là có tất cả mà lại chẳng có gì vững chắc”.

Một thước đo khác là sự trưởng thành để phân định trẻ hay không trẻ. Trong trường hợp này được hiểu là trưởng thành hay trẻ con. Ở điểm này, một lần nữa xin mượn hai câu thơ của nhà thơ Tản Đà cách đây gần trăm năm để tự mỗi người suy ngẫm:

“Dân hai nhăm triệu ai người lớn. Nước bốn nghìn năm vẫn trẻ con.” (Mậu Thìn xuân cảm, Tản Đà, 1932).

Tiếp đến là chữ “Việt”. Cái này thì rõ rồi, ai cũng biết là đó là dân tộc Việt Nam thân yêu, đất nước Việt Nam thân yêu, xã hội Việt Nam thân yêu, hay con người Việt Nam thân yêu. Tức là, tài sản này phải đến từ dòng máu Lạc Hồng, chứ không được đến từ một dòng máu khác. Đây là vấn đề to tát, vô cùng to tát đến mức mà chắc không một ai dám vỗ ngực xưng rằng mình có thể kể hết tài sản tích lũy hàng bao đời của người Việt để lại. Để hiểu được điều này một cách đại khái, người đọc chỉ có cách là chủ động tìm hiểu thông qua các tác phẩm văn hóa, lịch sử, văn học… dọc theo suốt chiều dài lịch của nước nhà.

Cuối cùng, còn lại chữ “tài sản”, là chữ trung tâm của chủ đề “Tài sản người Việt trẻ”.

Theo tôi, tài sản đến từ ba nguồn. Thứ nhất, là do thừa kế. Ở bình diện xã hội, như đã chia sẻ bên trên, chúng ta không thể nào kể hết bao nhiêu thứ được tích lũy từ muôn đời để lại. Chỉ có điều để trân trọng, chúng ta cần hiểu và cảm nhận được cái giá phải trả của cha ông, mà đỉnh cao là mạng sống của không biết bao thế hệ người Việt đổ xuống cho chúng ta ngày hôm nay, để ý thức về khối tài sản mà từng người chúng ta đang được kế thừa to lớn đến nhường nào. Lấy ví dụ chỉ riêng vụ việc tranh chấp biển Đông, Hoàng Sa – Trường Sa với “anh hàng xóm” to con hay bắt nạt kẻ yếu cũng thấy có biết bao người nằm xuống rồi. Huống chi cả mảnh đất hình hài chữ S với chiều dài lịch sử bốn ngàn năm.

Ở phương diện cá nhân, từng người chúng ta khi sinh ra đã thừa kề một tài sản khổng lồ, đó là hình hài cơ thể này, với hầu hết mọi người là lành lặn, khỏe khoắn. Nhiêu đó không đủ sao? Xin trích một đoạn như lời thức tỉnh của cụ Hoàng Đạo Thúy, rằng: “Cái xác thịt ta đủ sức chưa? Mặt mày này, với phong sương đã đủ dãi dầu chưa? Hay mưa còn run, giá còn cảm. Tay có nhấc nổi, có nhanh nhẹn không? Chân có kéo xa được không? Quả tim buồng phổi liệu có chịu đựng được những lúc cố gắng không? Hay là rút cục, lại phải lấy câu “lực bất tòng tâm” mà tự mình an ủi”.

Như vậy đấy, nếu ai đó đang sở hữu một cơ thể lành lặn, một vóc dáng phong sương, một đôi tay vững chãi, một đôi chân nhanh nhẹn, một khối óc tỉnh táo, một trái tim ấm nồng… thì xem như là chúng ta đang có một tài sản vô giá. Còn bạn nào chưa tin thì tự hỏi xem nếu được nhận một số tiền với điều kiện phải đánh đổi một phần cơ thể, thì bạn muốn nhận bao nhiêu? Như thế chẳng phải là vô giá thì còn là gì. Đó là chưa kể rất nhiều người chúng ta còn được thừa hưởng những phẩm hạnh tốt đẹp từ cha, từ mẹ, từ ông, từ bà, từ anh chị em… Tất cả những điều ấy có thể được xem là tài sản không?

Nguồn tài sản thứ hai đến từ việc tích lũy, thể hiện bằng việc dấn thân, đúc kết và chiệm nghiệm. Đây là thứ tài sản quan trọng nhất, vì nó được quyết định bởi chính chủ (là bản thân chúng ta – nơi có nhiều hy vọng nhất trên cuộc đời này).

Tuy nhiên, dấn thân thế nào để tích lũy được nhiều nhất, nhanh nhất và bền vững nhất thì không phải ai cũng làm được. Có cách nào không? Theo tôi, đó là phải dấn thân trên hai nền tảng: thực chất, và hiểu mình. Thực chất, tức là sự dấn thân không vì bất kỳ một yếu tố ngoại tác nào, mà chỉ đơn thuần là vì bản thân mình muốn vậy. Nó phải là một động cơ xuất phát từ bên trong, từ lòng mong mỏi của người dấn thân. Còn dấn thân để làm gì thì có nhiều mục đích lắm, tùy mỗi giai đoạn cuộc đời mà mục đích dấn thân có thể thay đổi (các bạn có thể đọc thêm bài viết này, rất hay: http://tramdoc.vn/tin-tuc/4-giai-doan-cua-cuoc-doi-nW5VW.html).

Yếu tố thứ hai làm nền cho sự dấn thân, đó là hiểu mình. Dấn thân mà không thấu hiểu bản thân thì dễ dẫn đến sai lạc, lãng phí thời gian, công sức, tâm lực, tiền của một cách không cần thiết. Ở đây có thể đưa ra phản biện, rằng không dấn thân thì làm sao mà có thể hiểu mình? Điều này hoàn toàn đúng, nhưng phải hiểu chính xác hơn là “dấn thân để kiểm nghiệm lựa chọn MÌNH mà bản thân đang hiểu về”. Chính việc kiểm nghiệm này, giúp chúng ta hiểu MÌNH có phải là mình không, hay MÌNH chỉ là một ảo tưởng của mình thôi. Nói cách khác, dấn thân để hiểu mình, hay hiểu mình rồi mới dấn thân? Đây là lập luận con gà và quả trứng, hai điều này quyện chặt vào nhau, bổ trợ cho nhau. Nhưng nếu có một điểm khởi đầu thì nên là “hiểu mình, rồi hãy dấn thân để kiểm mình”. Quá trình này được ví như hành trình lột vỏ củ hành. Lột đến một lúc nào đó sẽ đến phần lõi, tức là nhận chân ra giá trị và bản chất của con người mình. Và hành trình ấy, không thể đến bằng ngày, bằng tháng, mà phải bằng năm.

Khổ nỗi thực tế, rất nhiều người không sẵn lòng chịu dấn thân, nên không tích lũy được gì. Nguyên nhân chủ yếu đến từ lười biếng mà ra. Một phần nữa đến từ việc chỉ lo thu vén loại tài sản thứ nhất, vì gia đình có nhiều điều kiện, “được” cha mẹ nuông chiều riết rồi quen, sinh ra thói ỷ lại, ngại lao động, ngại dấn thân. Đây là tình trạng chưa trưởng thành, cho dù bao nhiêu tuổi đi chăng nữa.

Ở phương diện đất nước cũng vậy. Lúc nào cũng thấy Việt Nam xin ODA khi có cơ hội, nhiều khi ngẫm mà xấu hổ quá mức. Điển hình là vào năm 2015 trong chuyến thăm nước Úc, Ngài Thủ tướng nước bạn đã nói thẳng thắn rằng: “Mục đích của viện trợ không phải để tạo ra một mối quan hệ phụ thuộc lâu dài, mục đích của viện trợ là để đảm bảo rằng các quốc gia được giúp đỡ sẽ phát triển đến giai đoạn mà họ không cần trợ giúp nữa”. Vậy là nước mình trưởng thành chưa? (Câu hỏi không nhất thiết phải trả lời).

Xin viện trợ ODA không có gì xấu, nhưng xin đến nỗi người ta phải “đá xoáy” đến vậy thì rõ là xấu hổ quá. Tại sao lại ra nông nỗi này? Có nhiều nguyên nhân, nhưng không thể không kể đến ở đây là do sự ỷ lại với loại tài sản thứ nhất. Một nền kinh tế hầu như chỉ dựa vào khai thác tài nguyên thì sức sáng tạo, đột phá xem như bị tê liệt. Một môi trường mà ở đó sự cạnh tranh thiếu lành mạnh, dựa vào quan hệ, tiền tệ, hậu dzuệ thì trí tuệ chỉ còn cách đứng hàng chót. Giống như một cơ thể khỏe khoắn được điều khiển bởi bộ não tê liệt thì còn gì để nói nữa đâu.

Nguồn tài sản thứ ba đến từ yếu tố may mắn, tức là được cho. Về cá nhân, là được một ai đó giúp đỡ, khuyên bảo, gặp quý nhân phù trợ… Khi bối rối cho người chia sẻ. Khi lầm lạc có người khuyên răn. Khi túng thiếu có người xuất hiện. Hoặc đối với đất nước, thì có đồng minh giúp sức, các nước bạn hỗ trợ, ủng hộ, hay các tổ chức phi chính phủ, các tổ chức hoạt động xã hội chung tay góp phần vào công cuộc chung.

Tuy nhiên nghĩ kỹ sẽ thấy, nguồn tài sản thứ ba chỉ có thể có khi làm tốt nguồn tài sản thứ hai. Sự may mắn không cứ đến mãi, mà may mắn là sự đáp đền cho quá trình nỗ lực của bản thân. Như vậy có thể nói, tài sản thứ ba là hệ quả của tài sản thứ hai. Thứ này làm tốt ắt sẽ sinh ra thứ kia (một cách bền vững).

Tóm lại, có thể nói ngắn gọn như sau: Tài sản của người Việt trẻ chính là nhận thức rằng: hãy đặt niềm tin, quyết tâm, nỗ lực, thời gian của bản thân vào nơi nhiều hy vọng nhất, và cũng chủ động nhất, đó là chính mình – loại tài sản thứ hai – sự dấn thân trên nền tảng thực chất và hiểu mình. Song song, biết tận dụng tối đa loại tài sản thứ nhất, đó là lợi thế của người đi sau, hãy thừa hưởng và đúc kết thật nhiều kinh nghiệm của các thế hệ trước; đồng thời hãy sống biết ơn mỗi ngày với sự trợ giúp và may mắn từ những người xuất hiện trong cuộc đời chúng ta.

18/07/2016

Giận dữ

Hôm nay, tôi muốn chia sẻ chút về giận dữ.

Tôi chưa tìm được tác phẩm nào hay hơn viết về đề tài này của Thầy Thích Nhất Hạnh. Tác phẩm tên “Giận”. Tôi đọc nó cũng lâu rồi, chỉ nhớ là đọc trong một hoàn cảnh khá phù hợp, nên thấm rất sâu và cảm nhận được sự chuyển hóa trong mình.

Giận dữ, nhìn chung là một cảm xúc sinh ra khi có một tác nhân bên ngoài không như ý ta ập đến. Căn nguyên là do cái tôi muốn mọi thứ phải như ý mình mới chịu được. Tôi nhớ có một kỷ niệm hình như diễn ra vào năm tôi học lớp 11, trong giờ giải lao bạn bè ai cũng xuống sân trường chơi, riêng tôi nổi hứng lấy bài tập Lý ra làm vì có bài kia khó quá giải mãi chưa ra nên tức. Có thằng bạn giỡn nhây, cứ chạy tới vài lần níu áo kéo ra ngoài. Tôi bực quá đứng bật dậy cho hắn một cú đấm ngay sóng mũi, may là không bị gì. Đấm, cho thỏa cơn giận đang ở mức cao trào, đó là hành vi của tôi lúc ấy. Đây là một xúc tác bên ngoài, không hề dễ chịu. Với nội lực còn non nớt, tôi đã hành xử thật tệ để rồi sau đó cảm thấy ân hận. Tôi xin lỗi đứa bạn vào cuối giờ học hôm đó nên mọi chuyện đã ổn thỏa, nhưng đây là bài học lớn cho tôi vào những lần sau làm chủ mình tốt hơn mỗi khi cơn giận đến.

Trong cuộc sống, tôi tin là bản thân chúng ta không thể tránh khỏi vài lần giận dữ, thậm chí nổi điên lên vì một điều gì đó. Vậy có cách nào khống chế cơn giận? Câu trả lời theo tôi là không, chỉ có cách làm chủ hành vi của mình mà thôi. Vậy còn cơn giận thì sao? Cứ để nó được tự nhiên. Mỗi khi giận, chỉ cần cố gắng ý thức là mình đang giận, quan sát cường độ giận nó đang tăng lên như thế nào, là tự nhiên sẽ bớt dần. Phương pháp này đơn giản và vô cùng hiệu nghiệm. Quá trình đó chính là việc chúng ta đang nhận thức về mình – một khả năng tuyệt diệu mà có lẽ chỉ có ở con người. Nhiều người không làm được là do ít thực hành nên bị mai một, lúc cần lại không xài được. Tập riết chưa thấy kết quả nên nhiều khi mất kiên nhẫn, bỏ luôn.

Có câu nói của triết gia Aristotle về đề này rất hay: “Bất cứ ai cũng có thể trở nên giận dữ – đó là điều rất dễ xảy ra. Tuy nhiên, để giận đúng người, với mức độ thích hợp, đúng thời điểm, vì những lý do chính đáng và biểu lộ sự tức giận đúng cách – lại là điều không dễ”. Chính vì không dễ nên mới cần luyện đều, bạn nhé.

Chúc chúng ta ngày càng tự chủ hơn.

Thất bại

Hôm nay, tôi muốn chia sẻ chút về thất bại.

Thất bại – một từ nghe chẳng có cảm tình chút nào. Ai cũng muốn né, muốn tránh, muốn học cách làm sao để thành công, hay ít ra để không thất bại. Thật dễ hiểu, vì nhiều người vẫn nhìn thất bại theo lăng kính là có đạt được kết quả mình đặt ra hay không. Nghĩa là, khi kết quả không như mong đợi thì gọi là thất bại, còn ngược lại là thành công. Điều này không sai, nhưng tôi cho rằng nó chưa thật hữu ích.

Tôi muốn nhìn thất bại ở một lăng kính khác. Tôi cho rằng thành công hay thất bại chỉ là tên gọi người ta gán vào, về bản chất nó là trải nghiệm, không hơn không kém. Mà đã là trải nghiệm thì theo chiều nào cũng thú vị cả, vì nó mang đến những thứ mà ở chiều kia không thể có được. Vậy thì trải nghiệm càng phong phú càng tốt, bạn thấy đúng không?

Quay lại lăng kính đầu tiên, nếu dùng nó thì ngẫm nghĩ cuộc đời tôi cho đến giờ hầu hết là thất bại.

Tôi thất bại từ khi còn đi học, bị sảy chân và đi xuống từ năm lớp 8 khi kết quả học tập không như ý. Suốt ba năm cấp ba bầm dập vừa ở mặt học tập, và cả quậy phá. Lên đại học cũng chẳng khá hơn, nhìn kết quả vào chuyên ngành mà xấu hổ với lòng và với bạn bè. Đi làm cũng không khá hơn khi lần đầu tiên học đứng lớp trước các em ở một mái ấm, tệ khủng khiếp. Ngày trước, cứ thỉnh thoảng ngồi xem đoạn clip quay cảnh đó mà tôi tủm tỉm cười, không hiểu sao mình ăn nói vô duyên vậy. Tôi tiếc hùi hụi khi bị giật mất laptop cách đây mấy năm, cũng là mất toi đoạn clip kỷ niệm ấy. Rồi một thất bại lớn nữa là việc tôi chịu trách nhiệm cho quá trình nghiên cứu & phát triển một sản phẩm quan trọng của công ty lúc ấy. Cả nhóm tiến hành hơn hai năm, và kết quả là sản phẩm ra mắt đúng một lần rồi dẹp luôn. Hoặc một dự án khác mà tôi là người khởi xướng và sáng lập cùng mấy anh em, cũng triển khai gần hai năm đến nay đã đóng cửa.

Ngẫm lại, tôi thấy mình thất bại không ít, có thể do làm nhiều nên dẹp tiệm cũng nhiều. Nhưng đến giờ vẫn chưa hối tiếc bất kỳ điều gì trong số những thất bại ấy, vì suy cho cùng đều là trải nghiệm thú vị mà tôi đã trải qua, chẳng ai có thể dạy mình nhiều hơn những điều đó. Thất bại là người Thầy lớn mà mỗi người có lẽ đều có. Tôi nói “có lẽ” vì cũng có người không có, vì họ chẳng chịu làm gì.

Tôi thích đọc hồi ký các nhân vật lớn, thấy cuộc đời họ vô cùng phong phú với rất nhiều cung bậc. Vui có, buồn có; thành có, bại cũng không ít chút nào.

Kể từ nay, hy vọng bạn thấy “thất bại” thật dễ thương, và trở nên nhẹ nhõm trước những thách thức bạn đang hoặc sẽ đương đầu. Cứ tính toán thật kỹ rồi mạnh dạn hành động. Thành hay bại tính sau, hoặc cũng chẳng cần tính nữa. Cứ hết sức trong khả năng của mình, mọi thứ khác tùy duyên bạn nhé.

Chúc bạn sống nhẹ nhõm.

Lòng tốt… vô trách nhiệm

Khai bút đầu năm với chia sẻ về câu chuyện tôi gọi là lòng tốt… vô trách nhiệm.

Có lần tôi tham dự một chương trình được tổ chức ngoài trời, trong khung cảnh mọi người ngồi ghế nhựa. Lúc ra về, BTC có đọc loa thông báo nhờ mỗi người tự dẹp ghế của mình vào nhà kho. Nhìn có vẻ đơn giản, ai cũng hiểu việc mình cần làm, nhưng hóa ra không phải như vậy. Đúng là thực tế kết quả cuối cùng vẫn là tất cả ghế được dọn dẹp trong thời gian không quá lâu, nhưng cách làm thì khác xa với đề nghị của BTC là mỗi người hãy tự dẹp ghế của mình. Trong đó, số người tự cầm ghế của riêng mình đưa vào kho là rất ít, thay vào đó họ chồng chiếc ghế ấy vào cùng với những người ngồi xung quanh, sau đó ra về. Vài phút sau, sẽ có một người tự động bưng chồng ghế đó đi, tất nhiên không phải là người của BTC.

Tôi không có ý chê trách bất kỳ người nào ở đây, vì với số đông kia họ cũng có chút ý thức là không đứng lên bỏ mặc ra về, mà tìm một chồng ghế đã có 5-7 chiếc rồi chồng chiếc ghế của mình vào, hoặc tự tạo thành một chồng cho người khác làm tiếp theo. Càng không thể chê trách nghĩa cử đẹp của một số ít người khi chủ động bưng chồng ghế đã cao đủ vào kho. Tất cả đều là những hành động đẹp, nhưng tôi cho rằng vẫn có điều không ổn, tưởng là nhỏ nhưng lại không nhỏ chút nào.

Trước hết phải nói rằng về mặt kết quả, thì có lẽ không khác gì mấy với hai cách làm trên. Nhưng về động cơ (lý do làm) và hệ quả thì hoàn toàn khác xa nhau.

Tôi tự hỏi tại sao số đông kia không làm theo đề nghị, tức tự mang ghế của mình vào kho. Việc này chỉ tốn nhiều lắm là 30 giây, không quá sức của họ. Nếu như thế thì họ sẽ ra về thảnh thơi vì làm đúng trách nhiệm. Nhưng không, họ chọn làm một việc tốn ít thời gian hơn, ít công sức hơn nhưng rõ ràng về tính trách nhiệm, cách làm này chỉ cao hơn việc bỏ mặc ra về. Thế nhưng điều đáng nói là hấu hết (thậm chí 100%) họ đều hân hoan vì mình đã làm tròn trách nhiệm. Tại sao? Có lẽ họ tin sẽ có một ai đó tự biết để đem chồng ghế vào khi nó đủ cao. Kết quả đúng là như vậy, điều này không khó hiểu bởi người nhiệt tình trong cuộc sống luôn có. Nhưng giả sử, trong một bối cảnh cụ thể, nếu hôm ấy có rất ít người nhiệt tình thì chuyện gì xảy ra? Đó là những con người “vô tội” kia sẽ phải làm việc không chỉ gấp ba, bốn mà có khi phải gấp mấy chục, thậm chí cả trăm lần so với công sức tự đem chiếc ghế của riêng họ vào đúng chỗ.

Ở môi trường nào, bối cảnh nào cũng vậy. Sẽ có một số ít người nhìn đâu cũng thấy việc, và họ sẵn sàng xắn tay áo lên để làm một điều gì đó bằng tất cả sự hăng say. Nhưng đến một lúc, họ trở nên kiệt quệ và mất dần niềm tin về sự cống hiến của họ. Những người này có thừa tinh thần dấn thân, nhưng chính cách làm thiếu đúng đắn (nguyên nhân chủ quan) đã khiến họ tự “giết chết” tinh thần này của mình. Ngoài ra, sự thờ ơ và thiếu trách nhiệm (dù có ý thức) của người khác (nguyên nhân khách quan) cũng góp phần lớn làm cho số ít những con người kia trở nên mỏi mệt.

Tại sao chúng ta lại làm khổ nhau, khi mà giải pháp rất đơn giản mà ai cũng biết, đó là mỗi người hãy tự làm đúng và đủ trách nhiệm của mình. Cũng không cần làm thay, vì như vậy là thừa, là tạo điều kiện cho sự lười biếng được nuôi dưỡng và phát triển. Mà lười biếng là dấu hiệu của đạo đức kém – thứ giết chết không những một cá nhân, mà còn một tổ chức, một quốc gia và một dân tộc.

Chúng ta lười biếng xuất phát từ suy nghĩ sẽ có một ai đó làm giúp mình những bước tiếp theo, chỉ cần mình làm một chút khởi đầu thôi là được. Thực tế đúng là như vậy, mười lần đủ cả mười là không có chuyện gì xảy ra vì đều có người khác làm tiếp cho mình. Cứ thế, nó trở thành một lẽ tự nhiên, đến nỗi chúng ta cho rằng trách nhiệm của mình như thế là đủ, còn lại sẽ có người khác lo. Người khác ở đây là cha mẹ, là anh chị em, là sếp, là nhân viên, là chính quyền, là nhà nước,… Chính lúc ấy chúng ta đang tự “giết chết” mình khi tạo cơ hội cho sự lười biếng chế ngự bản thân. Trong khi đó, nếu mỗi người chỉ cần làm đúng và đủ trách nhiệm của mình thì công sức bỏ ra cũng không nhiều lắm, mà hệ quả là chúng ta đang góp phần kiến tạo một xã hội sống có trách nhiệm và văn minh.

Nhưng tôi cũng tự hỏi, nếu như vậy thì còn đâu tinh thần tập thể, giúp đỡ nhau? Mình chỉ biết việc của mình thôi thì hành động đó có ích kỷ không? Tôi cho rằng, không thể đánh giá một hành động là nên, hay không-nên, ích kỷ hay không-ích-kỷ chỉ qua kết quả trước mắt nó tạo ra, mà còn phải ở động cơ và hệ quả lâu dài của nó nữa. Chúng ta vẫn nên giúp đỡ và chia sẻ với nhau nhiều thứ, nhưng chỉ làm thế trong trường hợp người kia vì một lý do nào đó không thể làm phần việc của họ được. Đằng này, với đầy đủ nguồn lực (thời gian, sức khỏe, tiền bạc, công sức, khả năng,…) để hoàn thành công việc của họ, thì mình không được phép làm thay. Như thế không thể xem là lòng tốt, vì khi ban phát không đúng chỗ, lòng tốt thiếu minh định ấy sẽ trở nên phá hoại, có thể gọi tên là lòng tốt vô trách nhiệm. Và, bạn có muốn trở thành một người tốt vô trách nhiệm không?

Quay lại câu chuyện bưng ghế, không thể khuyến khích những người có tinh thần chủ động hăng say kia được, vì họ đã không hiểu hết tai hại của việc họ làm. Một hành động đẹp chưa đủ để kết luận đó là hành động đúng. Cần hiểu thêm động cơ và hệ quả mới biết nên khuyến khích hay can ngăn. Còn trong tư cách một cá nhân, chỉ cần làm đúng và đủ trách nhiệm của mình thôi là được, đừng làm thiếu (không làm, làm ít), cũng chớ làm thừa (làm thay, làm giúp). Đó là đóng góp tuyệt vời nhất để giúp tập thể vững mạnh và văn minh hơn. Còn ai muốn làm lãnh đạo, thì làm thêm một việc nữa, là giúp người khác nhận ra điều này.

Chúc bạn mồng Một Tết thật an nhiên.

8/2/2016 (Mồng Một Tết Bính Thân 2016)

Dọn lòng đón Tết

Những ngày Tết này là dịp tốt để tìm lại cảm hứng viết lách trước đây. Nhân chuyện hôm nay dọn nhà, dọn cửa – một việc mà ai cũng làm, thì bàn chút đến chuyện dọn lòng.

Người Việt ta có tục dọn dẹp mọi thứ để đón Tết. Đón Tết tức là đón năm mới. Chữ “nguyên” trong Tết nguyên đán tức là sự khởi đầu, mà khởi đầu thì phải trọn vẹn. Ông bà từng nói đầu xuôi thì đuôi mới lọt là vậy. Đây rõ ràng là một truyền thống hay, khác với mê tín vì nó đánh động vào lương tri con người, cần làm mới mình để tương xứng với điều mình sắp đón nhận là một năm mới. Như vậy, có thể kết luận dọn dẹp mọi thứ trong dịp cuối năm là việc nên làm. Và trong tất cả cái dọn dẹp thì dọn lòng là quan trọng và cần thiết nhất.

Dọn lòng không chỉ nằm ở bề mặt, là việc ghi ra một số điều làm được và chưa làm được trong năm qua, đề ra những mục tiêu cho năm sau (new year’s resolution), mà quan trọng hơn hết là nhìn lại sâu tận vào lương tri của chính mình.

Lương là điều thiện, lương tâm. Tri là hiểu biết, khôn ngoan. Dọn lòng tức là xem lại cái chân – thiện – mỹ của mình, cũng như nhìn nhận lại năng lực, hiểu biết của bản thân.

Để làm điều này thật đúng, đòi hỏi lòng chính trực nơi mỗi người, là phải sống thật với chính mình. Tôi tin rằng con người không thể tự lừa dối chính nó, bởi sự giả dối cũng bị giới hạn bởi ý thức của người đó. Cho dù sống giả dối thì họ vẫn biết rằng mình đang sống giả dối. Như vậy, để thành thật được với chính mình cũng không khó, vì đây là điều nằm trong khả năng. Ngoài ra, thành thật với chính mình không đòi hỏi áp lực gì, vì chẳng có ai quan sát hay theo dõi cả. Chỉ có mình với mình thôi. Nguyên nhân mà nhiều người không thành thật được với chính mình là do họ chưa quen làm điều này. Vì vậy mà rất cần một cái cớ đủ mạnh. Và khi đứng trước thời khắc linh thiêng đất trời giao hòa của năm mới là cái cớ thích hợp để thành thật với chính mình. Đó là tiền đề đầu tiên, và cũng có thể xem là quan trọng nhất để soi mình.

Soi mình xong chưa đủ, vì soi chỉ giúp mình nhận diện ra mình đã sống như thế nào trong năm cũ. Cần thiết hơn vẫn là con người này nên sống như thế nào trong năm tới đây, để nhìn chung toàn cuộc đời bớt đau khổ, bớt nuối tiếc, bớt lãng phí. Do đó, sau khi soi mình thì cần một lời tự hứa. Một lần nữa, cũng đòi hỏi thành thật với chính mình vì chỉ có mình hứa cho mình nghe thôi.

Bên cạnh thành thật, ở giai đoạn này cần thêm một thứ là sống mạnh trong lựa chọn. Vì hứa làm gì, sống ra sao trong năm mới thì cũng là những lựa chọn. Lựa chọn vui vẻ với mọi người hơn. Lựa chọn tha thứ nhiều hơn. Lựa chọn dành nhiều thời gian hơn cho gia đình. Lựa chọn bớt những cuộc nhậu vô bổ, giết thời gian đi,… Thường thì lựa chọn trong tâm trí không khó, nhưng hầu hết bị đánh gục trong hành động. Nguyên nhân cũng là vì lựa chọn đó không thật sự mạnh, tức là không đủ tính cam kết của bản thân. Một nguyên nhân nữa là do suy nghĩ quá nhiều về “thiệt thòi” khi thực hiện lựa chọn đó khiến người ta chùn bước. Ví dụ, để dành thời gian nhiều hơn cho gia đình, tức là phải “hy sinh” chút thời gian dành cho bạn bè, dành cho công việc, hoặc dành cho bản thân. Chính cảm giác hy sinh khiến chẳng ai muốn, nên không mạnh đủ trong lựa chọn. Vì vậy, ở giai đoạn này rất cần tính mạnh. Mà để mạnh, tức là cần học cách buông bỏ. Người viết đã từng đọc đâu đó câu nói rất hay: “Khỏe, không phải là nhấc lên mạnh, mà là để xuống nhẹ”. Đại ý là như thế, mạnh trong lựa chọn đòi hỏi người đó phải buông bỏ một cách nhẹ nhàng mọi thứ.

Sau khi soi mình đã sống như thế nào, cam kết sẽ sống ra sao thì cũng cần xét đến một yếu tố nữa, đó là những điều mình lựa chọn có nằm trong khuôn phép lẽ sống của mình hay không. Nếu có thì quá hay, còn không thì phải xem lại ngay. Vì nếu những lựa chọn đó lệch ra khỏi lẽ sống, sẽ khiến mình bị phân tâm nguồn lực, mất tập trung, đến một lúc nào đó kéo mình rời xa lẽ sống thì quay lại cũng không kịp nữa. Như vậy, yếu tố thứ ba rất cần là sống bền theo lẽ sống, đòi hỏi người đó liên tục tra vấn mình trong từng lựa chọn.

Cuối cùng, nếu để ý sẽ thấy các yếu tố trên không phải là hiện tại. Bởi một thứ đã qua, một thứ thì chưa đến, một thứ là thuộc về nguyên tắc sống. Vậy lẽ nào lại quên giây phút này, giây phút của hiện tại mới là thực sống. Như thế thì không thừa chút nào để làm nốt yếu tố thứ tư của quá trình dọn lòng. Đó là trong hiện tại, hãy sống bình an. Mà để bình an thật sự thì phải bình an từ nội tâm. Tức là khi con tim mình bình an thì mọi thứ xung quanh mình cũng sẽ bình an, cho dù có nhiều sự dữ hay điều lành xảy đến cũng không làm tâm mình xao động quá mức.

Như vậy, dọn lòng thực sự không chỉ nằm ở vài gạch đầu dòng ghi chép với giấy bút, mà quá trình này diễn biến sâu trong nội tâm, đòi hỏi sống thật, sống mạnh, sống bền và sống an.

Bài này tuy viết về bốn yếu tố của dọn lòng, nhưng tất cả điều này cũng đúng trong cả cuộc sống nữa. Mến chúc bạn đọc thực hành trong năm mới, và đặc biệt là trong giây phút dọn lòng chờ đón giao thừa:

  • Sống THẬT với chính mình
  • Sống MẠNH trong lựa chọn
  • Sống BỀN theo lẽ sống
  • Sống AN từ nội tâm

6/2/2016 (28 Tết Âm lịch, Bính Thân 2016)

Vũ Đức Trí Thể © 2015 Frontier Theme